کاهین کانی
پشتی دیاردەیا زێدەبوونا شرۆڤەکاران ل ھەرێمێ و کێمبوونا گوھۆرینان، ل سەر ھەر ئاستەکی ئەوان بزاڤ کرینە شرۆڤەیان بدەنێ، چ سیاسی بیت یان دینی یان ژی جڤاکی. مە ب فەر دیت، د رەھندەکێ دی را ل کەسایەتی و خاسلەتێن شرۆڤەکارێ ھەیی بنێرین. بێی کو مایتێکرنێ د ژێیاتییا وی یا حزبی یان ژی دینی دا بکەین، ژ بەر کو دو بابەتێن ژ ئێک جودانە، سەرەرای د ھندەک خالێن جەوھەری دا دگەھنە ئێک. نموونە ل سەر ژهەڤجودابوونا بابەتێ مە و ژێیاتییا شرۆڤەکاری: گەر کەسەک ل سەر پارتەکا سیاسی یان دینەکی بھێتە ھەژمارتن، دەمێ ئەو شرۆڤەیەکێ ددەتە بابەتەکی، بێگومان دێ بەرژەوەندییا وی لایەنێ ئەو ل گەل یان ئەو خۆ تێدا دبینیت بەرچاڤ وەرگریت. ئەم ھەمی ڤێ چەندێ دزانین و وەکی رۆژێ یا رۆھن و ئاشکرایە. لێ مە دڤێت ئەم خۆ د سەر وی بابەتی را بھاڤێژین و ل کوژیێن تاری بگەرین و پسیار بکەین، بۆچی گوھۆرینێن مە نە ل دویڤ خواستەکا مەنە؟ بۆچی کەسێن داخوازا گوھۆرینان دکەن، ھێژ وان ژ خۆ دەست پێ نەکرییە؟ بۆچی ئەم بگشتی نە دویربینین؟ ل ڤێرە بیرا من ل گۆتنەکا “کارل مارکسی” ھات، دەمێ باسێ فەیلەسۆفان دکەت، ھەلبەت شرۆڤەکارێن مە و فەیلەسۆفێن وان ناھێنە ھەڤبەرکرن، مارکس دبێژیت: ئەوان ب تنێ و ب ئاوایەکێ بەرچاڤ جیھان شرۆڤە کرییە، لێ یا گرنگ گوھۆرینە. ھەروەکو ل دەستپێکێ ئاماژە پێھاتییە دان، مە ل ھەرێمێ ل سەر ھەموو ئاستان، شرۆڤەکار ھەنە، چ دینی یان جڤاکی یان ژی سیاسی بن، گەلەک گۆتن و شرۆڤەیان ل سەر دیاردەیێن ژ ئەنجامێ رەنگڤەدانا سەپاندنا ئێک ژ وان ھەرسێیان ددەن. لێ شرۆڤەیێن وان ژ بلی چ ڤالاھییان پر ناکەن، ل سەر ھەرسێ ئاستان کار پێ ناھێتە کرن. ئەڤە ژی بۆ دو خالان ڤەدگەریت، خالا سێیێ ئەز دێ جودا دانمە ل گەل، ژ بەر کو ئەو پتر گرێدایی مرۆڤایەتییا مرۆڤی یە. ئانکو چەند ئاستێ زانینێ و ھەستکرن ب بەرپرسارەتییێ یێ کێم بیت، ئەو خالە ل دەڤ مرۆڤی کێمتر لێ دھێت. ئێک: نێرینێن وان، ھەلگرێن چ پەیامێن وەسا گرنگ نینن، کو ببنە شوینگرێن ھزرێن د بنیات دا ھەیی. ل ڤێرە بۆ مە دیار دبیت مە شرۆڤەکارێن خودان ئاستەکێ بلند یێ زانینێ نینن، بەلکو بەھرا پتر خودان پێزانینن، پێزانین ژی د ڤی سەردەمی دا ب ئێک کلیک و ل سەر ھەموو بابەتان ب دەست مرۆڤی دکەڤن، ب شێوەکێ دی ئەو ھزرا ھەیی ب تنێ ب ھزرەکا ژ وێ بھێزتر و گونجایتر ژ ناڤ دچیت. دو: ژ بەر سروشتێ کەسایەتییا تاکێ کورد، ئەوێ ھەتا رادەیەکێ مەزن، چاندنی و چەراندنێ کارتێکرن لێکری. هەروەسا بووینە سەدەم نەخشە و پلانێن وان، کورت و ب تنێ ل دووڤ لێکگوھرینا ھەر چار وەرزان بن! ھەر ل دوور ڤێ چەندێ “ئبن خەلدوون” د پێشەکییا خۆ دا باسێ کوردان و مژویلبوونا وان ب چەراندنێ و چاندنییێ ڤە کرییە. هەروەسا باسێ سروشتێ ژیانا کوردان کرییە، کا چاوان مرۆڤەکێ قایم و بھێز ژێ چێدبیت. بۆچی مە باسێ ڤێ چەندێ کر، چونکی ئەو ل دووماھییا شرۆڤەیا خۆ ل سەر قایمییێ و ھێزێ دبێژیت: ئەڤ خاسلەتە دبنە سەدەمێ دروستبوونا شارستانییان. گەلۆ بۆچی مە نەشیایە ھەتا نھا بەرگرییێ ژ ئەو میراتێ ب درێژاھییا دیرۆکێ بۆ مە مای بکەین؟ بۆچی ئەم ب تنێ ل سەر ئاستێ نھا شرۆڤەیا بوویەران دکەین؟ بۆچی مە نەشیایە ھزرێن نوی ل گەل یێن کەڤن تێکھەل بکەین و ھندەک تیۆریێن جڤاکی، دەروونی، سیاسی بئافرینین؟ سێ: شرۆڤەیەکا هەڤدژی زانستێ ماتماتیکێ، ئانکو (A) دەمێ دگەل (X) دھێتە کۆمکرن ھەر ببیتە (A). چۆنکی ئەوێ ب کریارا شرۆڤەکرنێ را دبیت، پێدڤییە خۆ بکەتە د قالبێ شرۆڤەکری دا بێی رەسەنییا خۆ ژ دەست ب دەت، ل وی دەمی ب دروستی دێ د رەوشێ گەھیت و شرۆڤەیەکا بەرئاقل بدەتێ. مەرەما مە ب مرۆڤایەتییێ ئەڤ یەکە یە و ھەستپێکرنە. نە وەک نھا ل دەمێ رەوشا ھەرێمێ چ یا ناڤخۆیی یان یا دەرڤە ئالۆز دبیت، ئێک خالا ھەڤبەش و زیق د ناڤ گۆتار و چاڤپێکەفتنێن میدیایی یێن شرۆڤەکارێن مە دا دیار دبیت، ئەو ژی (مە نەدزانی دێ رەوش گەھیتە ڤی ئاستی ھەکە.. ھتد) ھەلبەت کاربدەستێن مە ژ خالا سێیێ د بێ بەھر نینن. “ئێریک فرۆم” وەک پاشگۆتن ل سەر گۆتنا مارکسی دبێژیت: د راستییێ دا گەر ل پشت ھەر شرۆڤەکرنەکێ، مەرەما گوھۆرینێ نەبیت کو ھەر چ گوھۆرین بیت، ئەو شرۆڤەکرنە دێ یا ڤالا بیت، ھەروەسا گوھۆرینێن بێ شرۆڤە کۆرەیی یە. ئەرێ سەدەمێن زێدەبوونا شرۆڤەکاران د ناڤ تەخا سیاسی و نڤیسەران دا، ما نە ژ ڤالاتییەکێ یە؟ مادەم مە شرۆڤەکار ھەنە و گوھۆرین نینن، ما نە کۆرەیی یە؟ گەلۆ ل وی دەمی، ما چ جوداھی د ناڤبەرا ژیانا مە و وەریسێ “سارامۆگای” دا هەیە؟ مەبەست پێ ئەو وەریسە یە، دەمێ وەک رێنیشاندەر ب کۆرەیان ھاتییە دان. ئانکو ئەو کەسێ ژ لایێ دەروونی ڤە یێ کۆرە بیت، پرسیارا ژێدەرێ وی وەریسی ناکەت یێ بۆ دبیتە رێنیشاندەر، ب تنێ وی دڤێت، خۆ ژ وێ تاریاتییا ئەو ب خۆ بوویە سەدەمێ پەیدابوونا وێ، رزگار بکەت.
ژێدەر:
ابن خلدون: المقدمة
أريك فروم: ماوراء الاوھام
جوزيه ساراماغو: رواية العمى
