پێشەکییهکا زانستی ل دۆر گرنگییا ئاڤاکرنا کەسایەتییێ و ڕۆلێ پەروەردێ
بەلگەیێن زانستی د بیاڤێ زانستێ دەروونییێ پەروەردەیێدا ئاماژێ ب وێ چەندێ ددەن، ئاڤاکرنا کەسایەتییا مرۆڤی پرۆسەیەکا درێژ و ئالۆزە، ژ سالێن دەستپێکێ یێن ژیێ زارۆکی دەست پێ دکەن و د قۆناغێن جودا یێن گەشەکرنا وی دا بەردەوام دبیت. ل دووڤ تیۆرا گەشەیا دەروونی و جڤاکییا زانایێ ب ناڤێ ئێرک ئێرکسۆن و زانایێن دی، قۆناغا زارۆکینیا زوو (ژ دایکبوونێ حەتا شەش سالییێ) قۆناغەکا هەستیارە، تێدا گەلەك ژ خەسلەتێن سەرەکی یێن کەسایەتییێ چێدبن، ئاراستە و ڕەفتار و بهایێن دەستپێکی ل دەڤ زارۆکی پەیدا دبن، ژینگەها پشتەڤان و ئەزموونێن پەروەردەی یێن تێدا دەرباز دبیت پشتهڤانییا وێ دکەن.
د ئهوێ قۆناغێدا، زارۆکخانە و داینگەهـ ڕۆلەکێ سەرەکی دبینن د پشتەڤانیکرنا باوەرییا زارۆکی بخۆ و هاندانا وی بۆ سەربەخۆبوونێ و فێربوونا دەستپێشخەریێ و کارلێککرنا جڤاکییا ئەرێنی، نە بتنێ زارۆکینیا زوو ب ڤی ڕادەیی یا گرنگە، بەلکو بەلگەیێن زانستی تەئکیدیێ ل سەر ڕۆلێ سەرەکییێ قۆناغا سنێلەییێ ژی دکەن، تێدا مرۆڤ دکەڤیتە د قۆناغا “ئاڤاکرنا ناسنامەیێ بەرامبەر تەمامییا ڕۆلی” ل دووڤ پۆلێنکرنا ئێرکسۆنی. د ئهوێ قۆناغا گرنگدا، سنێلە دەست ب دیارکرنا ناسناما خۆ و بها و باوەرییێن خۆ دکەت، کو ڤێ چەندێ پێدڤییەکا زۆر چێدکەت کو سازییێن پەروەردەی و پلانێن فێرکرنێ ژینگەهەکا هاندەر دابین بکەن کو هەلبژارتنێن دروست ل دەڤ قوتابیان بهێز بێخیت و پشتەڤانییا ئاڤاکرنا ناسنامەیێن سەربەخۆ و بهێز بکەت.
ل ڤێرە، هەموو بەلگەیێن زانستی داخوازێ ژ سازییێن پەروەردەیی دکەن کو بەرپرسیارەتییا خۆ هەلبگرن د ئاڤاکرنا کەسایەتییەکا هەڤسەنگ بۆ زارۆکی ژ زارۆکینیێ حەتا دووماهییا قۆناغا ئامادەیی، ب ڕێیا پرۆگرامێن پەروەردەیی یێن جۆری، و ستافێ شایستە، و چالاکیێن نوو، ژبەرکو کوالیتییا ڤان بنەمایان ڕێکا جڤاکییە بەرەڤ نڤشێن شیان هەین خۆ دگەل ئاستەنگێن پاشەرۆژێ ب گونجینن و سەرکردایەتییا پرۆسەیا گەشەپێدانێ بکەن.
ئاریشەیێن قۆناغا زارۆکینییا زوو ل هەرێما کوردستانێ؛
سەرەڕای هندەك بزاڤێن د سالێن بووریدا هاتینەدان، لێ پتریا باخچەیێن زارۆکان و دایەنگەهان ل هەرێمێ هێشتا سیستەمەکێ پەروەردەی یێ ئێکگرتی نینە کو خۆشییێ و ئاڤاکرنا زانین و هەستێن زارۆکی ب ئێکڤە گرێدەت. چالاکییا گەلەك ژ ڤان سازییان ب تنێ ب سەرقالکرنا زارۆکان و بوراندنا دەمێ وان د دەمژمێرێن کاریدا سنۆردارە، بێی کو بەرنامەیێن ڕێکخستی بۆ بهێزکرنا شیانێن وان و گەشەپێدانا کەسایەتی و بهایێن بنەرەتی ل دەف وان هەبن. هندەك جاران ژی، کارێ بێسەروبەر و لاوازیا چاڤدێریێ دبیتە ئەگەر زارۆك هندەك ڕەفتارێن خۆ یێن نەرێنی فێر ببن کو دبیت پاشەڕۆژێ ژی دگەل وان بمینن.
سەرپێهاتیێن پێشەنگ کو مفای ژێ وەربگرین؛
سەرپێهاتیێن نێڤدەولەتی ل وەلاتێن وەك فیلەندا، سوید، کەنەدا و ژاپۆنێ ئاماژێ ب وێ چەندێ ددەن، پێدڤییە بەرنامەیێن ئێکگرتی و هەڤگرتی هەبن کو دووپاتییێ ل سەر گەشەپێدانا هزرکرنا ڕەخنەیی و داهێنەرانە، ڕێکخستنا هەستان، کارێ کۆمەل بکەن، دگەل چاندنا پرەنسیپێن ڕەفتاری و بهایێن بنەرەتی. ئەو وەلات شارەزایێن پەروەردەیی یێن بلند ڕاسپێرن دا کو د ڤێ قوناغێدا دگەل زارۆکان کار بکەن، دگەل دابینکرنا ژینگەهێن فێرکرنێ یێن ئارام و هاندەر کو ژێدەرێن تەکنۆلۆژی یێن نوو و ئامرازێن فێرکرنا کارلێککەر بخۆڤە دگرن.
دیتنەکا چاکسازیێ بۆ پێشئێخستنا باخچەیێن زارۆکان و دایەنگەهان ل کوردستانێ
ل دویڤ وان خالێن ل سەری هاتینە دیارکرن، ب پشتبەستن ب بەلگەیێن زانستی و سەرپێهاتیێن نێڤدەولەتی، کومەکا پێنگاڤێن کرداری دیار دبن کو دشێن بهێنە بکارئینان:
– دانانا ستانداردێن پەروەردەیی یێن ئێکگرتی بۆ دایەنگەهان و باخچەیێن زارۆکان، کو پشتەڤانییێ ل گەشەپێدانا تایبەتمەندیێن کەسایەتی، جڤاکی و زانینێ یێن زارۆکی ژ زارۆکینیا زوو بکەن.
– ڕێکخستنا بەرنامەیێن بەرهەڤکرن و ڕاهێنانێن بەردەوام بۆ ستافێ فێرکرنێ و پەروەردەیی ل سەر نویترین نێزیکیێن پەروەردەیی، کو سەرەدەریکرنا دگەل جوداهیێن د ناڤبەرا زارۆکاندا بخۆڤە بگریت، ب تایبەتی ئەوێن خودان پێدڤییێن تایبەت.
– چالاککرنا هەڤپشکیێ دگەل خێزانێ، ب ڕێکا بەرنامەیێن پەیوەندیێ و وۆرکشۆپێن بەردەوام کو دەلیڤێ بدەنە دەیبابان چاڤدێریا پێشکەڤتن و ڕەفتارێن زارۆکێن خۆ بکەن.
– پشتگرێدان ب شێوازێن فێرکرنا نوو کو بنەمایێ وان فێربوون ب یاریێ بیت، گەشەپێدانا شیانێن داهێنەرانە و هەستی و کارێ کۆم.
– ئامادەکرنا جهانێن ناڤخۆیی و دەرڤە و تژیکرنا وان ب ئامرازێن فێرکرنێ و خۆشیێ یێن ئێمن کو دگەل ژیێن جودا بگونجن.
– چاندنا ڕەوشتێن ساخلەمی و پاقژییا کەسایەتی ل دەڤ زارۆکان ب هەڤکاریا بسپۆران، بۆ مسوگەرکرنا پەیدابوونا نڤشهكێ خودان ساخلەمییەکا باش و کەسایەتیەکا بهێز.
بجهئینانا ڤێ دیدگەها ل سەر بەلگەیێن زانستی هاتیە ئاڤاکرن، دێ شێت نەوەیێن خودان باوەری ب خۆ، شیانێن چێکرنا ناسناما خۆ یا سەربەخۆ هەین، خودان بهایێن نشتیمانی و مرۆڤایەتی پەیدا کەت.
پەروەردا هەمەلایەن د قۆناغێن پاشتر دا: پێدڤیەکا بەردەوام یا دیارە کو سیستەمێ پەروەردێ یێ کەڤن ل هەرێمێ، جهێن گرنگ بۆ بهێزکرنا بهایان تەرخان دکرن ب ڕێیا وانێن وەکی ڕەوشت، پەروەردا نشتیمانی، خێزان، تەفسیر، پەروەردا ئیسلامی و مێژوو. ڤان وانەیان، دگەل پێدڤیا بەردەوام یا نویکرنێ، پشکداری د چەسپاندنا بنەمایێن سەرەکی یێن هەستا نشتیمانی و بەرپرسیارەتییا جڤاکی و ڕەفتارێن ئەرێنی ل دەڤ قوتابییان کر.
بەلێ گوهۆرینێن دووماهییێ ل سەر پرۆگرامێن خواندنێ کێمکرن یان ژناڤبرنا گەلەک ژ ڤان وانێن پەروەردەیی ب خۆڤە گرت، بێ کو جێگرێن گونجای بهێنە پێشکێشکرن کو دگەل داخازیێن سەردەمی بگونجن و لایەنێ بهایی و ڕەوشتی د پێکهاتەیا قوتابییاندا بهێز بکەن. ب تنێ گرنگی ب دەرئەنجامێن ئەکادیمی هاتەدان، کو ئەڤە ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ ل سەر هەڤسەنگیا کەسایەتییا نڤشێ نوو و لاوازیا هەستا وەلاتیبوونێ و دەستپێشخەریێ دیاربوو.
نەخشەڕێیەك بۆ پێشئێخستنا پرۆگرامێن پەروەردەیی ل هەرێمێ ل دووڤ ڤێ تێگەهشتنا زانستی، هەرێما کوردستانێ دشێت چەندین سیاسەت و ڕێکارێن گرنگ یێن چاکسازیێ بکاربینیت:
– پێداچوون ب پێکهاتێ پرۆگرامێن خواندنێ بهێتەکرن دا کو بابەت و پرۆگرامێن نویکری د پەروەردا ڕەوشتی و نشتیمانی و گەشەپێدانا کەسایەتییێدا ل خۆ بگریت، دگەل مفاوەرگرتنێ ژ باشترین ئەزموونێن جیهانی.
– چڕکرنا ڕاهێنانێن بەردەوام بۆ ستافێ وانەبێژیێ د بیاڤێن پەروەردا ئەرێنیدا، ب کردار بجهئینانا وێ د ژیانا ڕۆژانە یا قوتابخانێدا.
– دیزاینکرنا چالاکیێن ناڤ پۆلێ و دەرڤەی پۆلێ کو دووپاتییێ ل سەر ئاڤاکرنا شیانێن سەرکردایەتیێ و کارێ کۆمێ و دەستپێشخەرییێ و هەستا نشتیمانی بکەن.
– بەرفرەهکرنا پشکداریا دایك و بابان و جڤاکێ سڤیل د پشتەڤانیکرنا پرۆسەیا پەروەردەییدا، ب ڕەنگەکێ کو سیستەمێ بهایان بهێز بێخیت و ژینگەهەکا فێرکرنێ یا پشتەڤان و تەمامکەر دروست بکەت.
– پێشئێخستنا سیستەمەکێ هەلسەنگاندنێ یێ نوو کو لایەنێن رەفتاری و بهایی و جڤاکی ژی ل خۆ بگریت ل گەل هەلسەنگاندنا ئەکادیمی، دا کو گەشەکرنا کەسایەتی یا ئێکپارچە یا قوتابی مسۆگەر بکەت.
وەبەرهێنان د پێشئێخستنا سیستەمێ فێرکرن و پەروەردێدا ژ زارۆکینیا زوو، ئاڤاکرنا کەسایەتییەکا هەڤسەنگ خودان بنەما و بهایێن چەسپاندی، باشترین ڕێیە بۆ گەهشتن ب گەشەپێدانەکا راستەقینە و بەردەوام یا جڤاکی. و حکومەتا هەرێما کوردستانێ پشتراست دکەت کو مرۆڤێ کوردستانی دێ ههردهم مینیتە د ناڤەندا دیتن و پلانێن خۆ یێن پاشەرۆژێدا، ژ باوەریا ب وێ چەندێ کو پێشکەڤتن ژ ئاڤاکرنا مرۆڤێ بهێز د هزر و رەفتار و نشتیمانپەروەریێدا دەستپێ دکەت.
