18ـێ شواتێ: 73سال ژ چاندنا تۆڤێ زانستی و ئاڤاكرنا ناسنامەیا نەتەوەیی

د دیرۆكا گەلێن بێبەش كری ژ مافێن سەرەتاییدا، هندەك ڕوژ و وەرچەرخان هەنە كو بتنێ وەك بیرەوەرییەکا سالانە نینن، بەلكو وان ڕۆژان ڕێڕەوێ خەباتێ گوهۆڕیە و ئاراستەیێ نەتەوەیەکێ بەرەڤ قۆناغەکا نوو یا هشیاریێ برینە. 18 شواتا 1953ـێ، ئەو ڕۆژە یا كو تێدا ب هزرا بلند و نەتەوەیی یا جەنابێ بارزانییێ نەمر، دوو تەخێن سەرەكی یێن جڤاكی (قوتابی و لاو) د چارچۆڤەكێ ڕێكخراوان دا هاتنە كۆمكرن. ئەڤرۆ 73 سال ب سەر دامەزراندنا ئێكەتییا قوتابیان و لاوێن دیموكراتا كوردستانـێدا دەرباز دبن، ئەم باس ل قوتابخانەیەكێ دكەین كو نە بتنێ كادرێن سیاسی، بەلكو پێشمەرگه‌یێن دلسۆز، هەلبەستڤانێن شۆرەشگێڕ، و داهێنەرێن وەلاتی بەرهەم ئیناینە.
بۆ تێگەهشتن ل گرنگییا ڤێ ڕێكخراوێ، پێدڤییە ئەم ل ڕه‌وشێن سالێن پێنجيان یێن چەرخێ بیستێ بنێرین. ل وی سەردەمی، گەلێ كورد د بن زۆرداریەکا مەزنا سیاسیدا بوو، و بزاڤێن ژناڤبرنا ناسنامەیا کوردی ل ئاستەکێ مەترسیدار بوون. بارزانیێ نەمر ب دووربینیا خۆ یا ستراتیژی دزانی كو چەك بتنێ بەس نینە بۆ گەهشتن ب ئارمانجان، بەلكو پێدڤی ب “چەكێ زانستێ” و “هێزا گەنجان”هەیە دا کو شۆرەش ل سەر بنەمایەکێ ئەکادیمی و فکری بهێتە ئاڤاکرن.
جەنابێ بارزانی د پەیاما خۆ دا بۆ كۆنگرێ دامەزراندنێ ل بەغدا، ئەوێ ب نهێنی هاتیە گرێدان، دیاركر، كو قوتابی و لاو دینەمۆیا بزاڤا ڕزگاریخوازی نە. وان شۆرەشا ئەیلۆلێ ب هزرا نوو و تەكنێكێن سەردەمیانە دەولەمەند كر و بوونە پرا پەیوەندییێ دناڤبەرا چیا و باژێریدا.
ژ سالا 1953ـێ و هه‌تا ئەڤرۆ، ئەڤ هەردوو ڕێكخراوە چەندین ویستگەهێن گرنگ د كۆنگرەیێن خۆ دا دەرباز كرینە، كو هەر ئێك ژ وان بەرەڤ ئارمانجەکا بلندتر پێنگاڤ هاڤێتینە
• کۆنگرێ دامەزراندنێ (18ـێ شواتا 1953ـێ): د بن چاڤدێرییا پارتی دیموکراتی کوردستاندا، ئەو بزاڤه‌ وەرچەرخانه‌ك بوو ژ کارێ تاکەکەسی بۆ کارێ جەماوەری و ڕێكخراوەیی.
• کۆنگرەیێن سەردەمێ شۆرەشێ: د سالێن شێست و حەفتێیاندا، سەرەڕای تەنگاڤیێن شەڕی، كۆنگرە دهاتنە ئەنجامدان، داكو پەیاما “زانست و خەبات” پێکڤە بهێتە گۆتن. ل ڤێرە بوو كو درۆشمێ (قوتابی سەرکێشێ کاروانێ خەباتێ نە) بوو ب ڕاستییەکا مەیدانی.
• کۆنگرەیێن پشتی ڕاپەڕینێ: ئەڤ قۆناغە وەرچەرخان بوو بەرەڤ دیموکراسیەت و ئاڤاکرنا دامودەزگایان. ل ڤێرە تیشك كەفتە سەر پەیوەندیێن نیڤده‌وله‌تی و ئەندامبوون د ڕێكخراوێن جیهانی یێن لاواندا، دا کو دەنگێ گەنجێ کورد ل هەر جهه‌كێ جیهانێ بهێتە بیستن.
پشتی نەكسا 1957ـێ، دەمێ دوژمنێن كوردان سۆز داين، ئێدی دێ دەنگێ كوردایەتییێ كڕ كەن، ل ڤێرە بوو كو ئێكەتییا قوتابیان و لاوان ب فەرمانا سەرۆك بارزانی و شەهیدێ هەردەم ساخ ئیدریس بارزانی، ئومێد ژ نوو وێڤه‌ چاندن. قوتابیان ل ناڤ باژێران شانەیێن نهێنی دروستكرن دا كو خەلكی هاندەن و هه‌ستێ وان بلند بكەن. وان ب نهێنی بەیاننامه‌یێن شۆرەشێ دگەهاندنە هەموو مالان، ئەڤە ژی مەزنترین مەترسی بوو ل سەر ژیانا وان، بەلێ عەشقا وەلاتی ژ مرنێ ب هێزتر بوو.
ئێك ژ شانازیێن مەزن یێن 18ـێ شواتێ ئەوە كو ژ ڕۆژا ئێكێڤە، دەرگەهـ بۆ كچێن كورد ڤەكر كو پشكدار بن د بریارێن سیاسی و جڤاكیدا. كچا كورد د ناڤ ڕیزێن قوتابیان دا فێری سەركردایەتییێ بوو. گەلەك ژ وان كادرێن كو ئەڤرۆ د ناڤ حکومەت و پەرلەمانی دانە، بەرهەمێ پەروەردەیا ڤێ ڕێكخراوێ نە. قوتابیێن كچ نە بتنێ بۆ مافێن نەتەوەیی، بەلكو بۆ یەكسانی و بلندكرنا ئاستێ ڕه‌وشنبیری یێ ژنا كورد د ناڤ جڤاكیدا خەبات كریە.
دەڤەرا بادینان هەردەم ببوو ب پەناگەهەکا ئارام بۆ پاراستنا فەلسەفەیا18ـێ شواتێ. لاوێن دهۆك، زاخۆ، ئامێدی، شێخان، ئاكرێ و بەردەڕەش د هەموو قۆناغاندا سەلماندیە كو وان ناسنامەیا خۆ د ناڤ ڕێبازا بارزانی دا ديتيه. ئەڤان گەنجان ل بادینان نیشان داینە کو دلسۆزی بتنێ پەیڤ نینە، بەلکو داکۆکیکرنە ل که‌لتوور، زمان، و ئاخێ. ل سالێن هەشتێ و نۆتان، لاوێن ڤێ دەڤەرێ ب هزاران شەهید بەخشینە بۆ ئاخا كوردستانێ، و ئەڤرۆ ژی كچ و كوڕێن ڤێ دەڤەرێ ب هەمان جۆش و خڕۆش یێ كار دكەن.
د ئەڤرۆیا تەكنەلۆژی و جیهانگیرییێدا، ئەرکێ ئێكەتییا قوتابی و لاوان گوهۆڕین ب سەردا هاتیە. ئەڤرۆ شەڕێ مە یێ سەرەكی “شەڕێ ناسنامێ” و “شەڕێ داهێنانێ” یە. ئەی قوتابی و لاوێن سەردەم، ئەگەر ل سالا 1953ـێ پێدڤی ب چەكی بوو بۆ پاراستنا مانێ، ئەڤرۆ جیهان ب زمانێ داتا و تەكنەلۆژیایێ دئاخڤیت.
پێدڤیە ئەڤ ڕێكخراوە ببیتە پرەك بۆ پشتەڤانیكرنا قوتابیێن خودان شیان د بیاڤێن زیرەکییا دەستکرد (AI)، هێزا نوێبوو، و ئابوورێ ئازاد دا. بەرپرسیارەتییا هەوە ئەوە کو كوردستانێ ببەنە ئاستێ وەلاتێن پێشكەڤتی. پاراستنا هەرێما كوردستانێ و قەوارەیێ وێ یێ سیاسی، ئەرکێ پیرۆز یێ هەوەیە.
د سالیادا 73ـیێ دا، بیره‌وه‌رییا 18ـێ شواتێ ب تنێ ئاهەنگگێڕان نینە، بەلكو نویكرنا پەیمانێ یە دگەل خوینا شەهیدان و ڕێبازا بارزانی. هێزا مە د ئێکگرتنا مە دایە. قوتابی و لاو پێدڤییە ببنە نموونەیا پێکڤەژیانێ بۆ هەموو تەخ و چینێن جودا یێن جڤاکی.
سلاڤ ل وان لاو و قوتابیێن كو پێنوس و چەك پێکڤە گرتین، داكو ئەڤرۆ ئەزموونا مە ب سەرفرازی بمینیت. پیرۆز بیت 73 سالڤه‌گه‌را دامەزراندنا قوتابخانەیا پێشەنگان.