شۆڕشا ئەیلولێ: بەرێ بنیاتێ خەباتا هەڤچەرخا کورد
زێدۆ باعەدری – چاڤدێرێ سیاسی
شۆڕشا ئەیلولێ کۆ ب “شۆڕشا ١١ێ ئەیلولێ” بەرنیاسە، ل ١١ێ ئەیلولا ١٩٦١ ب سەرکردایەتیا مستەفا بارزانی نەمر دەست پێکر. دەرئەنجامێ دانوستانێن شکەستن خوار دناڤبەرا کورد و حکومەتا عێراقێ بوو.
ئەڤ شۆڕشە بەرسڤەک بوو بۆ زوڵما سیاسی و سەربازییا کورد د عێراقێدا.
گرنگیا شۆڕشێ: ١.
شۆڕشا ئەیلولێ ب وەرچەرخانەکێ ل دیرۆکا تەڤگەرا کورد و کوردستانی هێتە دانان، پشکداری دبهێزکرنا ناسنامەیا کورد کریە و داخوازێ ل جیهانێ دکەت دان ب مافێن هەژی یێن کورددا بنیت.
هەروەسا ئەڤ شۆڕشە بوویە جهێ ئیلهام بۆ بزاڤێن کوردی یێن پاشتر و ب پشکەکا بنگەهی یا دیرۆکیا خەبات بۆ مافێن خەلکێ کوردستانێ ل عێراقێ دهێتە دانان.
ئێک ژ دەستکەفتێن مەزن یێن شۆڕشا ئەیلولێ ڕێککەتنا 11ێ ئازارا 1970 و دانپێدانانا فەرمی ب مافێن کورد ژلایێ حکومەتا عێراقێ و پێدانا ئۆتۆنۆمیێ ب کوردستانێ بوو.
سەرکردایەتیا دیرۆکی یا شۆڕشێ ژلایێ مستەفا بارزانی نەمر ب بڕگەهەکا گرنگ دهێتە دانان ل دیرۆکا کورددا، ژبەرکۆ پشکدار بویە د بهێزکرنا ناسنامەیا کورد و چاندنا تۆ بۆ تەڤگەرا هەڤچەرخا کورد.
شۆڕش ب سەرۆکایەتیا بارزانی نەمر، دکارڤەدانا سیاسەتێن خۆسەپێن یێن عەبدولکەریم قاسم، سەرۆک کۆمارێ وی دەمی یێ عێراقێ و لادان ل ڕێبازا دیموکراسیا جەماوەری شۆڕشا ١٤ێ تەمموزێ ١٩٥٨ کۆ ڕژێما پاشایەتیێ هەرفاند و کۆمارەک ڕاگەهاند، سەرهەڵدا.
پشترە ل ١١ێ ئەیلولا ١٩٦١ هەوەکا سەربازییا بەرفرەهـ دەست پێکر و باژێر و گوندێن کوردستانێ کرە ئامانج ل ئاراستەیا جودا جودا ب تایبەتی گوندێن دەڤەرا بارزان کەلها شۆڕش و شۆڕشگێڕان.
بڤی شێوەی شۆڕشا ئەیلوولێ دەست پێکر، کۆ خەباتا خەلکێ کوردستانێ ل هەمی مەزهەب و ئایین و نەتەوەیان و ل تەخ و چوونێن جودا یێن جڤاکی بڕێڤەچوو و پێشمەرگەژی دهاتە پشتەڤانیکرن. بۆ ماوێ ١٤ ساڵان بەردەوام بوو هەتا مەزنترین پیلانا خیانەتکارا نێڤدەولەتی ل دژی شۆڕشێ ل جەزائیر هاتە داڕێتن کۆ ب ڕێککەفتنا بناڤ و بانگ یا جەزائیر د ساڵا ١٩٧٥ دا بەرنیاسە.
د ڕێککەتنێدا ئاماژە بۆ وێ کریە کۆ عێراق پشکەکا شەتولعەرەب بدەتە شایێ ئیرانێ لهەمبەر قوتکرنا پشتەڤانی و هاریکاریێن تەڤگەرا ڕزگاریخوازا کورد ل کوردستانێ.
شۆڕشا ئەیلولێ ـ سەرکردایەتیا بارزانی نەمر، ڕووبڕوویێ دەمێن گران و تەحەدایێن مەزن بوویە، بەلێ بسەر هەمیاندا زاڵ بوو و ب رێگریێن بێشوماردا دەربازبوو بەر ب گەهشتن ب ئامانج و داخوازیێن هەژی یێن کورد.
شۆڕشا ئەیلولێ وەرچەرخانەکا سەرەکی ل دیرۆکا مۆدێرن یا کورددا نیشان ددەت. هەرچەندە بۆ ماوەیەکێ د وارێ سەربازیی ب دوماهیک هات، بەلێ دەستکەفتا دیرۆکی یا کویر و کاریگەر ب دەستڤە ئینا، ک دیارترین ژ وان دڤان خالێن خوارێ بهێتە کورت کرن:
دانپێدانانا فەرمی ب سەربەخۆیی:
گرنگترین دەستکەفت: ئیمزاکرنا ڕێککەفتننامەیا ١١ێ ئازارا ١٩٧٠ دناڤبەرا حکومەتا بەعس (ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر) و سەرکردایەتیا شۆڕشێ. ئەڤ ڕێککەفتنە ئێکەم بەڵگەنامەیا فەرمی بوو کۆ دان ب مافێ خۆبڕێڤەبەرییا گەلێ کورد دچارچوڤێ عێراقیدا ژلایێ حکومەتا ناڤەندی یا عێراقێ دنێت.
ناڤەڕۆکا ڕێککەفتنێ
بڕگەیێن بنگەهی یێن وەک:
داننان ب ناسیۆنالیزما کورد.
دامەزراندنا هەرێمەکا ئۆتۆنۆمی یا کوردی کۆ دەڤەرێن کوردستانی ڤەگریت (ب سنوورێن پاشتر کۆ برێکا سەرژمێریێ دهێنە دیاری کرن).
پشکدارییا کاریگەرانە یا کورد د حکومەتا ناڤەندیدا (جێگرێ سەرۆک وەزیران).
زمانێ کوردی وەک زمانەکێ فەرمی مل ب ملێ زمانێ عەرەبی ل دەڤەرین ئۆتۆنۆمی.
ئێکگرتنا هێزێن پێشمەرگە ب هێزێن ئەمنیێن عێراقێ(دچارچوڤێ حوکمڕانیا خۆسەر).
گرنگیا ڤێ رێککەفتنێ نوێنەرایەتیا سەرکەفتنەکا سیاسی و ئەخلاقی یا مەزن دکر، ئێکەم دانپێدانانا دەستووری (عەمەلی) بوو ب مافێن نەتەوەیی یێن کورد ل عێراقێ، و بناغەیا یاسایی و سیاسی بۆ دەستکەفتێن پاشتر دانا.
دامەزراندنا ژێرخانا خۆبڕێڤەبەرییا کاریگەر: ١.
د سالێن شۆڕشێدا، پێکهاتەیا ئیداری و خزمەتگوزارییا نیمچە سەربەخۆ ل دەڤەرێن ڕزگارکری ل ژێر کۆنترۆڵا حکومەتا ناڤەندیدا دامەزرا. ڤان پێکهاتەیان وەک نافکا خۆبڕێڤەبەرییا پراکتیکی خزمەت دکرد:
ئیدارەیا نافخۆیی: پێکانینا جڤات و بڕێڤەبەرایەتی و سازییا کارگێڕی بۆ بڕێڤەبرنا کاروبارێن باژێر و گوندان.
سیستەمێ پەروەردێ: ڤەکرنا قوتابخانەیا زمانێ کوردی (دەستکەفتەکا کلتووری یا زەبەلاح پشتی دەهان ساڵان ژ چەوساندنەوێ) و ڕاهێنانا مامۆستایان.
سیستەمێ ساخلەمیێ: دامەزراندنا کلینیک و نەخۆشخانەیا مەیدانی و دەرمانخانێ بۆ دابینکرنا چاڤدێرییا ساخلەمیێ بۆ رونشتڤانان.
سیستەمێ دادوەریێ: دامەزراندنا دادگەهـێ بۆ بجهکرنا داب و نەریت و یاسایێن نافخۆیی.
میدیا کوردی: پێشدەچوونا دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ (ڕۆژنامە، ڕادیۆ) بۆ بڵاڤکرنا بیرۆکەیا شۆڕشگێڕانە و کلتوورێ کوردی.
پاراستن و پێشخستنا شوناس و ڕۆشنبیرییا کوردی:
زمانێ کوردی: بوو زمانێ فەرمیێ ئیدارە و پەروەردێ ل دەڤەرێن ئازادکری، و ب شێوەیەکێ بەرفرەهـ هاتنە فێرکرن، پێگەهێ خۆ بهێزتر کر و دناڤ نفشاندا هاتە بڵاڤکرن.
پەروەردە: بۆ ئێکەمجار دەرفەتێن خواندنێ ب زمانێ دایکێ ب شێوەیەکێ بەرفرەهـ بەردەست بوو، ئەڤەژی پشکدار بوو ژ بنەبڕکرنا نەخوێندەواریێ و پەرەپێدانا هۆشیاری نەتەوەیی و کلتووریێ.
هونەر و ئەدەب: گەشەکرنا شیعر و ئەدەبێ شۆڕشگێڕانە یێ کوردی، دەربڕین ژ ڤیان و هیڤیا گەل بۆ ئازادیێ کر. هونەرمەند و نڤیسەر هاتبوونە هاندان.
ڕەمزا نەتەوەیی: ئاڵا کورد و سروودا نەتەوەیی وەک ڕەمزا شوناس و خەباتێ خورتتر کر.
ئاڤاکرن و بهێزکرنا هێزا سەربازییا (پێشمەرگە):
هێزێن پێشمەرگە ل کوتلەیێن چەکدار هاتە گۆهڕین بۆ لەشکەرەکێ جەماوەریێ رێکخستی و هەژی، شەرعیەتەکا بەرفرەهـ دناڤ خەلکێ کوردستانێدا بەهرەمەند بوو.
پێشمەرگە د شەڕێ حزبایەتیدا ئەزمونەکا بەرچاڤ یا شەڕی ب دەستڤەئینا ل دژی لەشکەرەکێ ئاسایی کۆ ـ جۆرەها چەکی هاتە پشتەڤانیکرن.
پێشمەرگە بوو هێمایێ خۆڕاگری و قوربانیدان و شکۆمەندییا کورد و ل دەهەیێن پاشتردا، ب هێزێن پێشمەرگەی ل هەرێما کوردستانێ ژی بوو هەوێنا دەسهەڵاتا سەربازییا کورد.
بلندکرنا هۆشیارییا نەتەوەیی و سیاسیا کورد:
شۆڕشێ پرانیا تەخ و چوونێن رونشتڤانێن کورد ل پشت ئامانجا گەهشتن ب مافێن نەتەوەیی ئێکخست.
هۆشیارییا سیاسی و نەتەوەیی دناڤ کورداندا بڵاڤکر و باوەڕی ب ئەگەرێ گەهشتن ب خواستێن کوردان برێکا خەباتێ کویرتر کر.
پشکداری کر ژ پێکانینا تەخەکا سیاسییا هەژی و کادرێ سەرکردایەتیا کورد کۆ نافکا تەڤگەرا سیاسیی یا پاشتر یا کوردی پێکانی.
ڕاکێشانا سەرنجا نێڤدەولەتی بۆ پرسا کورد:
شۆڕشا ئەیلولێ ل ژێر سێبەرا بەردەوامی و کاریگەرییا خۆدا سەرکەفتی بوو ژ ئینانا پرسا کورد ل عێراقێ دچارچوڤا نافخۆیی بۆ قادا نێڤدەولەتی.
پرسا کورد بوو تەوەرەکێ گفتوگۆیا نەتەوێن ئێکگرتی و ڕۆژنامەیێن نێڤدەولەتی و بازنەیا سیاسیا ڕۆژئاڤا (ب تایبەتی ل سەردەمێ پشتەڤانیا ئیرانێ و ئەمریکا بۆ کورد ل ناڤەڕاستا سالێن حەفتێ یا سەدەیا بووری). ئەڤ سەرنجا نێڤدەولەتی، ژبلی هەڵاوسانێ، پرسا کوردی ئێخستە سەر نەخشەیا سیاسی یا نێڤدەولەتی ب شێوەیەکێ بێ وێنە.
