دسیستەمێن سیاسی یێن هەڤچەرخدا دیموکراسیەت وەك باشترین مۆدێلا حوکمرانییێ و پاراستنا ئازادیێن تاکەکەسی دهێتە نیاسین، بەلێ هەمان دەم دا ئەڤ سیستەمە تووشی ئاڵۆزییەکا نێڤخۆیی دبیت دەمێ ئازادییا دەربڕینێ دهێتە گوهۆرین بۆ تێکدانا هەڤسەنگییا جڤاکی و بێڕێزیکرن ب پیرۆزی و هێمایێن نەتەوەیی. دەولەت وەك قەوارەیەکێ سیاسی و یاسایی ل سەر کۆمەکا پیرۆزییان (هێما _ ئالا _ سەروەری ) و دامەزراوەیان دهێتە ئاڤاکرن و پاراستن کو پێکڤە ئاسایشا نەتەوەیی و یا جڤاکی پێکدئینن.
کێشەیا سەرەکی و دەستپێکا ئاژاوەگێرییێ وی دەمی دەستپێدکەت دەمێ ئەکتەرێن نێڤخویی یان دەرەکی ژ بن سیبەر و بنەمایێن دیموکراسیەتێ و مافێن مرۆڤی دەردکەڤن و بزاڤا بێرێزییا ڤان هێمایان دەدەن.
هەڤدژییا دیموکراسی چیە؟ :
ژلایێ تیۆریڤە پراکتیزەکرنا ژیانا سیاسی دیموکراسیەت خوەدان چەندین درز و کێماسیێن مەزنە دەمێ بەرامبەر گوتارا پوپۆلیزمی و سڤکاتیکرنێ ب هێمایێن نەتەوەیی ڤەدچیت :
فەیلەسوفێ ب ناڤ و دەنگ د سەدەیێ بیستێدا کارل پۆپەرد بێژیت : ((ئەگەر ئازادی یا بێ سنوربیت دێ ئازادی بخو خۆ هەلوەشینیت یان ژناڤ چیت) کارل پوپەر پێداگیرییێ ل سەر وێ چەندێ دکەت ئەگەر مە جڤاکەکێ تەمام ئازاد هەبیت و چ سنور بۆ نەبن دێ کەسێن ستەمکار و توند وتیژ دەستهەلاتێ گرنە دەست و ئازادییا لاوازان و کەسێن دی پێشێل کەن و دێ فەوزایا سیاسی و جڤاکی سەرهەلدەت . ژبەر ڤێ چەندێ دڤێت مە سنورەك هەبیت ب دژی نەئازادییێ لێ بێ توند و تیژی. کەواتە دیموکراسیەت یا بێ کێماسی نینە و ئاژاوەگێری و بێرێزیکرن و ناڤزراندن ب هەر تشتەکی د کومەلگەهێ دا ناچیتە د چارچوڤەیێ دیموکراسیەتێدا و دوورە ژبنەمایێن دیموکراسیەتێ و ژبهایێن دیموکراسیەتێ کێم دکەت.
دیسان ئیستغلالکرنا ناڤێ دیموکراسیەتێ ئۆپۆزسیون ب ناڤێ ئازادییا میدیایی ب کار بینن دا کو سڤکاتییێ ب هێمایێن نەتەوەی و دەولەتێ بکەن بوویە دیاردەکا دویر ژ هەمی ئەخلاقیاتێن سیاسی، میدیایی و جڤاکی . ئەڤ چەندە ژی مەترسییە ل سەر دەولەت و نەتەوێ .
جوداهی دناڤبەرا ڕەخنەیا سیاسی و سڤککرنێ دا…
رەخنەیا زانستی ئامرازەکێ کاریگەر یێ چاکسازیێیە بەلێ سڤکاتیکرن ب ئالا و سرود و سەروەری یان پیرۆزیێن نەتەوەیی تنێ د چارچوڤێ ئاژاوەگێری و ئیفلاسبوونا سیاسی و نەبەرپرسیارەتییا نەتەوەیی و جڤاکی بخۆڤە دگریت.
حکومەت دێ چەوا سەرەرەدەرییێ دگەل ڤێ کەیسێ کەت:
دەمێ گەفەکا ڕاستەوخۆ ب کەڤیتە سەر هێما و سەروەریا دەولەتێ بەشەکێ زۆر ژ دەولەتان گوهێ خۆ نادەنە بنەمایێن ئاسایی یێن دیموکراسیەتێ ژ پێخەمەت پاراستنا بها و هێما و پیروزیێن خۆ یێن نەتەوەیی.
بۆ پتر تێگەهشتنا ڤێ چەندێ مە چوارچۆڤەیێ کرداری یێ دوو دەولەتێن دەڤەرێ (تورکیا و ئێران) وەك نموونە هەلبژارتینە دێ ب کورتی بەحس لێ کەین:
ئێك: نموونەیا تورکیا — نەتەوەپەرستی و خەتا سۆرا دەولەت و بهایێن وێ :
د سیستەمێ سیاسی یێ تورکیادا دەولەت و هێمایێن وێ وەك (مستەفا کەمال ئەتاتورك _ ئالا_ ئاسایشا سەربازی _ سەرۆککومار ) ژ هەر ئازادییەکا دەربرینێ بلندترن . دچوارچۆڤەیێ یاسایی دا هاتیە رێکخستن و د دستورێ تورکیا دا د (ماددەیێ ٣٠١ و ٢٩٩): یێ یاسایا سزادانا تورکی ب شێوەیەکێ ئاشکرا ڕەخنە یان سڤکاتیکرن ب نەتەوەیا تورك دەولەت یان دامەزراوەیان دکەتە تاوانەکا مەزن هەروەسا د ماددەیێ ٢٩٩ سزایێ زیندانیکرنێ بۆ هەر کەسەکی ڕادگەهینێت کو سڤكاتییێ ب پلەیا سەرۆککۆماری بکەت.
دەولەتا تورکیا یا بەرهەڤ نینە پارێزبەندیێ بۆ پەرلەمانتار یان سەرکردەیێن پارتان یان کەسایەتیان بکەت ئەگەر گوتارا وان وەك سڤکاتیکرن ب ئاسایشا نەتەوەیی یان پیرۆزیێن دەولەتێ ب کەڤیت.
نموونەیا بەرچاڤ ژێ وەرگرتنا پارێزبەندیێ ژ (ئەکرەم ئیمام ئوغلو ) سەروکێ باژێرڤانییا مەزن یێ ئیستانبۆلێ و زیندانکرنا وی بێی هزر دسیستەمێ دیموکراسی و بەهایێن دیموکراسیدا بکەت
د دستورێ تورکیا دا بابەتێن نەتەوەیی هێلا سورن و دسەر هەرتشتەکیدانە ئیمام ئوغلو هاتە تومەتبارکرن ب پەیوەندیکرن و هاریکاریکرنا گروپێن چەکدار و تانوکە دزیندانێ دایە
دیسان لادانا دەسەڵاتێن خوجهی بکارئینانا سیستەمێ (قەیوم) ل سەر باژێرڤانیان دەمێ هەست ب وێ چەندێ بکەن کو ئەڤ دەزگەهە دهێنە بکارئینان بۆ شکاندنا سەروەریا ناڤەندی یا دەولەتێ.
دوو:
نموونەیا ئێران — پیرۆزیا ئایینی-مەزهەبی و زەلامێن ئایینی:
د مۆدێلێ سیاسی یێ کۆمارا ئیسلامیا ئێرانێ دا هێمایێن دەولەتێ تێکەلەیەکن ژ ئایین و مەزهەب و چەمکێ ولایەتا فەقهی کو بێڕێزیکرن پێ ب گەف بۆ سەر ئاسایشا نەتەوەیی و ئایینی دهێتە هەژمارتن .
دیاسایێن سزادانا ڕەهادا سیستەمێ دادوەری یێ ئێرانێ هەر بێڕێزیکرنەکا پلاندارشتی یان بکارئینانا ڕاگەهاندنێ بۆ لاوازکرنا پێگەهێ ڕێبەرایەتی یان سوپای دکەڤیتە بن گوتارا شەڕکرن دژى خودێ کو سزایێ وێ سێدارەدانە. [8/3/2026 10:48 AM] Xani Agency: ئۆپراسیۆنێن هەواڵگیری و سەربازی ل دەرڤەی سنووران دکەت ئێران گوهـ نادەتە سنوورێن نێڤدەولەتی دەمێ بڕیارێ ل سەر وان کەس و لایەنان ددەت کو گەفێ ل سەر هێما و پیروزیێن وێ یان ئاسایشا وێ دروست دکەن.
ب ڕێیا ئۆپەراسیۆنێن تایبەت یێن هەواڵگیری گەلەك ژ سەرکردەیێن ئۆپۆزسیونێ یان چالاکڤانێن میدیایی ژ وەلاتێن دەرڤە هاتینە تیرۆرکرن و ڕەڤاندن بۆ ناڤ ئێرانێ و سزادان سەرەڕای ئهنجامدانا ئۆپراسیۆنێن مووشەکی ل دژى بارەگایێن وان.
داکو دەولەت بکەڤیتە سەر ڕێڕەوەکێ تەندروست و نەبیتە دیکتاتۆرییەت و د هەمان دەمدا هێما و پیرۆزیێن خۆ بپاریزیت پێدڤی ب بکارئینانا مۆدێلا (دیموکراسیەتا بەرگریکار یان خوپارێزی )هەیە .
ب ئەڤان خالێن ل خوارێ دێ ئاماژێ پێ دەین: 1 – دارێشتنا سنوورێن یاسایێ:
پێدڤیە ل سەر دەولەتێ د یاسایێن خۆ دا ب ئاشکەرایی ڕەخنەیا سیاسی یا ئازاد ژ گوتارا پۆپۆلیزمێ وسفکاتیکرنێ جودا بکەت دا کو یاسا نەبیتە ئامرازەک بۆ کپکرنا ئۆپۆزسیونا ئاسایی و راستەقینە بەلکۆ ببیتە دەرگەهەك بو پاراستنا هێمایێن نەتەوەیی.
ژبەرکو مە وەكو هەرێما کوردستانێ ب مخابنی ڤە دستورەکێ فەرمی نینە ب شێین ڤێ خالێ تێدا بکەینە ماددەیەکێ دستوری لێ ئەم دشێین یاسایەکێ د پەرلەمانی دا دروستبکەین و بکەینە یاسا و ل گوڕ وێ یاسایێ سزا و سەرەدەریکرن دگەل وی بابەتی ب هێتە رێکخستن.
2 – كونترۆلا دارایی و ئاراستەیی میدیایی.
ڕێگریکرن ژ ڤەگوهاستنا پارەیێن گوماناوی بۆ کەنال و میدیایێن سیبەر کو ئارمانجا وان تێکدانا هەستا نەتەوەیی و شکاندنا هێمایێن نیشتمانی یە.
دیموکراسیەت سیستەمەکێ ب بهایە لێ بێ بەرپرسیارەتی و بەزاندنا سنورێن یاسایی و نەتەوەیی دبیته ئەگەرێ ژناڤبرنا خۆ ب خۆ.
ئەزموونا وەلاتێن ناوچەیێ نیشا مە ددەت کو دەمێ گەف دکەڤیتە سەر هێما و سەروەریا دەولەتێ ئامرازێن یاسایی و سەربازی پێش بنەمایێن کلاسیك یێن ئازادییێ دکەڤن و کونترۆلکرنا وان هەولان ئێکلا دکەن د بەرژەوەندی یا دەولەت و نەتەوێ دا. ل دووماهییێ من دڤێت بێژم:
پاراستنا هێمایێن نەتەوەیی دژایەتیکرنا دیموکراسیەتێ نینە بەلکو پاراستنا پیروزی و بهایێن نەتەوەیی ڕێکخستن و بەلانسا جڤاکییە ل سەر ئاستێ تاکەکەسی و گشتی ژبەركو هێما و ئالا و کلتور بنەمایێن سەرەکی یێن دەولەتانە.
