کارزان فەقی
بۆچی مرۆڤان حەزا شەڕکرنێ هەیە؟ بۆ بەرسڤدانا ڤێ پرسیارێ، ڕەنگە گوھارتنا نامەیان د ناڤبەرا زانایێ ئەلمانی (ئەلبێرت ئەنیشتاین ١٨٧٩-١٩٥٥)ی و زانایێ نەمساوی (سیگمۆند فرۆید ١٨٥٩-١٩٣٩)ی ل سالا ١٩٣٢ێ و پاشان چاپکرنا ئەوێ وەکو پەرتوک، ئێک ژ باشترین بەرھەمێن بەردەستێ مە بیت ژ بۆ رۆھنکرنا ھەموو ئەوان ئالییێن کو دبنە ئەگەرێن ڕوودانا شەڕان. ئەنیشتاین د نامەیا خوەدا ئێک ژ پرسیارێن ھەرە گرنگ ل دۆر شەڕی ئاڕاستە دکەت و دبێژیت: “بۆچی، جەنگ سەرەرای هەمی نەشرینییێن وێ و هەموو ئەو کارەساتێن ژێ پەیدا دبن، لێ بەشەکێ دانەبڕییە ژ دیرۆکا مرۆڤاتییێ” . دبیت ئەڤ پرسیارە جەوھەرێ ناما ئەنیشتاینی بۆ فرۆیدی ب خوەڤە بگریت؛ لەوڕا فرۆید د بەرسڤدانێدا گەلەک ل دۆر ئالییێن دەروونییێ مرۆڤان و حەزا خوەسەپاندن و نیشاندانا ھێزێ دئاخڤیت و “دیرۆکا شەڕی ب دیرۆکا دەستهەلاتیڤە گرێددەت، کو حەزا وەرگرتنا دەستهەلاتی هەموو ئایدیا و مەبدەئان ل دەڤ مرۆڤی ژناڤ دبەت”. واتە حەزا وەرگرتنا دەستھەلاتێ ڕێکێ ل ھەموو ئەوان ھزران دگریت کو خوەدان رەھەندێن مرۆڤایەتینە. بەلێ فرۆید ب تنێ د ئەڤی بیاڤدا شەڕی شرۆڤە ناکەت، بەلکو ئەو د خواندنا خوەدا دگەھیتە ئەوی ئەنجامی کو دەروونێ ھەر مرۆڤەکی بریتی یە ژ غەریزەیا (سیکسی) و غەریزەیا (تێکشکاندن)ێ، و ھندەک جاران غەریزەیا دووێ “تێکشکاندنێ” ب غەریزەیا (مرنێ) ژی ناڤکریە و ب ئێک ژ پالنەرێن شەڕی دانایە. ئەو وەھا دبینیت “کوشتنا دوژمنی دبیتە ئەگەرێ تێربوونا ئێک ژ غەریزەیێن مرۆڤی”؛ ژبەر ئەڤێ یەکێ ژی فرۆید ئەڤان ئاخفتنێن خوە ب ڕاستییێن تەعل ناڤ دکەت و دبێژیت: “ئەو غەریزەیێن کو ژناڤبرنێ و مرنێ دخازن، ب کورتی ئەم وان غەریزەیان ب شەڕانی و غەریزەیا وێرانکرنێ ناڤ دکەین”. لێ سەرەڕای ھەموو شرۆڤەکرنێن خوە، فرۆید وەھا دبینیت کو گرنگە ئەڤان پرسیاران ژ سیاسەتڤان و دەستھەلاتداران ژی بکەن؛ ژبەرکو ئەو بڕیاردەر و کارەکتەرێن ناڤا شەڕینە.
ڤێ پەرتوکێ بخینە:
پالنەرەکانی جەنگ.. ئەنشتاین و فرۆید
