کێلگەها غازا کۆرمۆرێ ل هەرێما کوردستانێ نوکە ئێکە ژ ستراتیژیترین و گرنگترین ژێدەرێن وزەیێ ، ژ بەرکو پشکا شێری ژ کارەبا هەرێمێ دابین دکەت. لێ بو ماوێ چەندین سالانە ب بەردەوامی تێکەلی مەترسی و هێرشێن ئاسمانیێن درونی دبیت.
هێرشێن درۆنی و کاریگەریێن وان ل سەر کۆرمۆرێ:
هێرشێن فرۆکێن بێ فرۆکەڤان (درۆن) یان مووشەکان ب سەر کێلگەها کۆرمۆرێ دا ب ئاوایەکێ بەردەوام دهێنە ئەنجامدان. ئارمانج ژ ڤان هێرشان تێکدانا ژێرخانا ئابووری یا هەرێمێ یە و دروستکرنا گڤاشتنێن ئابووری و سیاسینە ل سەر حکومەتا هەرێمێ.
کاریگەریێن راستەوخۆ:
ژ کارکەفتن: کارگەهـ و بەشێن گرنگ یێن دەرهێنانا غازێ ژ کار دکەڤن یان ب تمامی دهێنە ڕاگرتن.
بڕینا کارەبایێ: دەما هێرش دهێنە کرن، دابینکرنا غازێ بۆ وێستگەهێن بەرهەمهێنانا کارەبایێ (وەکی چەمچەماڵ و هەولێر) کێم دبیت یان ب تمامی دهێتە راگرتن، کو د ئەنجامدا دبیته ئەگەرێ فەمرینا بەرفرەهـ یا کارەبایێ ل سەرانسەری هەرێمێ.
* زەرەر و زیان: زیانێن گران دگەهنە ئامیر و ژێرخانا کێلگەهێ، کو پێتڤی ب دەم و پارەیە بۆ سەخبێرکرنێ.
زانیاریێن گشتی ل سەر کێلگەها کۆرمۆرێ
کێلگەها غازا کۆرمۆرێ ل دەڤەرا چەمچەماڵ ل پارێزگەها سلێمانیێ یە.
ژ سالا 2007 وەرە، کۆنسێرتیۆما پێرڵ پترۆڵیۆم (Pearl Petroleum)، ب سەرۆکاتیا کۆمپانیایێن دانە گاز و کرێسێنت پترۆڵیۆمێ یێن ئیماراتی، کارێ پەرەپێدان و برێڤەبرنا وێ دکەت.
ڤێ کێلگەهێ ڕۆلەکێ مێحوەری د دابینکرنا سوتەمەنیێ دا بۆ وێستگەهێن کارەبایێ هەیە و دابینکەرێ سەرەکی یێ غازا ماڵان (LPG) ژی یە بۆ زۆرینەیا خەلکێ هەرێمێ.
ب هەبوونا پرۆژێن بەرفرەهکرنێ (وەکی KM250)، رێژەیا بەرهەمهێنانا وێ گەهشتیە نێزیکی 750 ملیۆن مکەعبا د ڕۆژەکێ دا (MMscf/d).
لایەنێن سیاسی و جیۆپۆلیتیکی یێن کێلگەها کۆرمۆرێ د نوکەدا ناڤەندا چەندین ئاریشە و ململانێن سیاسی یێن ناڤخۆ و هەرێمی دایە، وەک کارتەکا سیاسیا گرنگ دهێتە دیتن.
1. ململانێ د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا دا (ئاریشا دەستووری) ، کۆرمۆر ژێدەرێ سەرەکی یێ ناکۆکیانە د ناڤبەرا حکومەتا هەرێما کوردستانێ و حکومەتا فیدراڵی یا عێراقێ دا ژبەر ڤان سێ ئەگەرێن ل خوارێ:
أ- ئاریشا دەستووری: بەغدا کۆرمۆر ب دەستوورێ عێراقێ ڤە گرێدایە و دبێژیت کو سامانێن سروشتی، قویتێ گەلێ عێراقێ نە و دەستهەلاتا سەرەکی دڤێت د دەستێ حکومەتا فیدراڵی دا بیت.
ب- پێداگریا هەرێمێ: هەرێم پالپشتیێ ب یاسایا نەفت و غازا تایبەت ب خۆ دکەت (یا سالا 2007) و دبێژیت مافێ پەرەپێدان و گرێبەستکرنا ڤان کێلگەهان (وەکی کۆرمۆرێ) هەیە.
ج- بریارا دادگەها فیدراڵی: ل سالا 2022، دادگەها فیدراڵی یا عێراقێ یاسایا نەفت و غازا هەرێمێ وەک نە دەستووری ڕاگەهاند، لێ هەرێمێ ئەڤ بریارە ڕەتکر و بەردەوامە ل سەر کارکرنێ د کۆرمۆرێ دا.
2. ئاریشا هێرشێن درۆنی (فشارا ئاسایش و سیاسی)
ئەو هێرشێن ب بەردەوامی ل سەر کۆرمۆرێ دهێنە کرن پشکەکن ژ ململانێیەکا سیاسی یا ڤەشارتی ژ دوو لایانڤە:
ئێک: پەیاما سیاسی ، هێرش دهێنە بکارئینان وەک فشارەکا سیاسی ل سەر هەرێمێ و وەبەرهێنەرێن نێڤدەولەتی. پەیام ئەوە کو هەر پرۆژەیەکێ وزەیێ یێ سەربەخۆ یێ ژ دەرڤەی رەزامەندیا بەغداد دا دبن باندۆرا هەندەک هێزێن هەرێمی دا تووشی ئاریشە و ئاژاوەیێ دبن.
دوو: کارتێکرن ل سەر ئاسایشێ، ڤان هێرشان ئاسایشا کۆمپانیایێن نێڤدەولەتی (وەکی دانە گاز) د ئێخنە د مەترسیێ دا و پرۆسەیا وەبەرهێنانێ گیرۆ دکەن.
3. گرنگیا ئابووری و سەربەخۆیا وزەیێ:
ل روویێ سیاسی ڤە، کۆرمۆر پالپشتیێ ل سیاسەتا هەرێما کوردستانێ دکەت بۆ:
ئێک: سەربەخۆیا وزەیێ. کۆرمۆر هاریکاریا هەرێمێ دکەت کو کێمتر پشت ب کڕینا وزەیێ ژ دەولەتێن دەوروبەرێن خو ببەستیت، ئەڤێ چەندێ ژی کارتێکرنەکا باش ل سەر بریارێن سیاسی یێن هەرێمێ هەیە.
دوو: جهێ کۆرمۆرێ ژ لایێ هێزێن سیاسی. چونکی کۆرمۆر د ناڤ سنوورێ پارێزگەها سلێمانیێ یە (دەڤەرا باندۆرا ئێکەتیێ)، ڤێ کێلگەهێ گرنگییا ئابووری و سیاسی یا وێ دەڤەرێ و پارتێن سیاسی یێن ل وێرێ ب زەلالی دیارکریە. کو پێشیا کێمتر ژ مەهەکێ یە سەروک سەرکردێن ئێکەتیێ ژ پێخەمەت گەرمکرنا بانگەشا هەلبژارتنێن چڤاتا نوێبەرێن عیراقێ غازا کۆرمۆرێ وەک گەڤ دژی پارتی دیمۆکراتی کوردستان وەک هێزا حاکم ل هەرێما کۆردستانێ بکارئینا و نوکە ئەو گەڤ چونە د بوارێ پراکتیزەکرنێ دا و نوکە بەشەک ژ کێلگەهێن کۆرمۆرێ ژ کارکەڤتینە ژ ئەگەرێ هێرشێن درۆنی.
ب کورتی، کێلگەها کۆرمۆرێ نە بتنێ پرۆژەکێ ئابووری یە، بەلکو گۆرەپانەکا سەرەکی یە بۆ ململانێیا دەستهەلاتێ د ناڤبەرا هێزێن ناڤخۆ و هەرێمی دا سەبارەت ب کونترۆلکرنا سامانێن سروشتی و دیارکرنا داهاتوویێ سیاسی یێ هەرێما کوردستانێ.
چالاکڤانێ سیاسی و کارگێری
وارهێل محیەددین
